Periodiek Stelsel Quiz
Slechts enkele elementen bestaan in het laboratorium slechts voor fracties van een seconde.
Een kennistest over het periodiek stelsel die zich richt op de verhalen achter de elementen in plaats van hun getallen: waarom symbolen er zo uitzien, wie wat noemde en welke elementen zich op een bijzondere manier gedragen.
Wist je dat?
- Helium werd op de Zon gevonden voordat het op Aarde werd gevonden. In 1868 zagen sterrenkundigen die zonlicht bestudereerden tijdens een zonsverduistering een kleur die met geen enkel bekend element overeenkwam. Het werd genoemd naar helios, het Griekse woord voor de Zon, en werd pas in 1895 op onze eigen planeet ontdekt.
- Aluminium is het meest voorkomende metaal in de aardkorst, toch was het in het midden van de negentiende eeuw moeilijker te produceren dan goud. Een kleine piramide ervan werd in 1884 gekozen om het Washington Monument af te dekken. Twee jaar later werd een goedkoop proces uitgevonden en de prijs stortte in.
- Technetium, element 43, was het eerste element dat kunstmatig werd gemaakt. Het werd in 1937 geïdentificeerd in een stuk metaal dat in een Amerikaanse versneller was gebombardeerd en naar Italië was verzonden voor onderzoek. De naam komt van het Griekse woord voor kunstmatig.
Hoe het periodiek stelsel werd samengesteld
Halverwege de negentiende eeuw kenden scheikundigen ongeveer zestig elementen en hadden opgemerkt dat sommige zich gedroegen als verwanten. In 1869 schikkte de Russische scheikundige Dmitri Mendelejev de bekende elementen naar gewicht en ontdekte dat hun eigenschappen met regelmatige tussenpozen zich herhalden. Zijn tabel werkte zo goed dat deze al snel werd aanvaard, hoewel niemand op dat moment begreep waarom het patroon bestond. Hij verplaatste zelfs een paar elementen waarvan de gemeten gewichten niet in het patroon pasten, stellig in het vertrouwen dat het patroon belangrijker was dan de gegevens.
Waarom het patroon werkt
De verklaring kwam in de twintigste eeuw. In 1913 toonde de Engelse natuurkundige Henry Moseley aan dat elk element een vast aantal positieve ladingen in zijn kern heeft, zijn atoomnummer, en dat dit getal, niet het gewicht, de ware volgorde bepaalt. Latere onderzoeken naar elektronen verklaarden het repetitieve gedrag: elementen in dezelfde kolom hebben dezelfde rangschikking van buitenste elektronen, die bepaalt hoe zij zich combineren met andere atomen.
Metalen en de rest
Ongeveer drie kwart van de elementen zijn metalen. Zij vullen de linker- en middelgedeelte van de tabel, terwijl niet-metalen zoals koolstof, zuurstof en de gassen van de lucht aan de rechterkant zitten. De kolom aan het uiterste rechts bevat gassen die bijna nooit met iets reageren. Slechts ongeveer negentig elementen komen van nature op Aarde voor; waterstof en helium, de twee lichtste, maken bijna alle gewone materie in het universum uit.
Elementen gemaakt door mensen
De zwaarste elementen bestaan niet in de natuur. Zij worden een paar atomen tegelijk geschapen door één soort kern naar een ander af te vuren in een deeltjesversneller, en de meeste van hen vallen bijna onmiddellijk uiteen. Vier zulke elementen ontvingen in 2016 officiële namen, waarmee de zevende rij werd voltooid en het totaal op 118 werd gebracht. Een daarvan, nihonium, was het eerste element dat in Azië werd ontdekt.